เมื่อส่วนต่าง ๆ ของข้อเข่าเปลี่ยนไป
โรคข้อเข่าเสื่อม หรือ knee osteoarthritis เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงของเนื้อเยื่อหลายส่วนในข้อ ทั้งกระดูกอ่อน กระดูก เยื่อบุข้อ และหมอนรองเข่า กระดูกอ่อนที่หุ้มปลายกระดูกช่วยให้ผิวข้อเคลื่อนไหวได้ลื่น ส่วนหมอนรองเข่าช่วยรองรับแรง เมื่อโครงสร้างเหล่านี้เปลี่ยนไป เข่าจึงปวด บวม หรือเคลื่อนไหวได้ลดลง
อายุที่มากขึ้น น้ำหนักตัวเกิน และประวัติบาดเจ็บของข้อเพิ่มโอกาสเกิดโรคนี้ คนอายุน้อยจึงเป็นได้เช่นกัน แต่ปัจจัยเสี่ยงไม่ได้บอกว่าคุณเป็นโรคแล้วหรือเป็นรุนแรงเพียงใด
สังเกตสิ่งที่เปลี่ยนในชีวิตประจำวัน
อาการที่พบบ่อยคือปวดเวลาเดินหรือขึ้นลงบันได และฝืดหลังพักหรือตื่นนอน บางคนรู้สึกว่าเข่าเหยียดหรืองอได้ไม่สุด เดินได้ระยะสั้นลง หรือเข่าอ่อนแรงจนไม่มั่นใจเวลาลงน้ำหนัก อาการอาจเป็น ๆ หาย ๆ หรือรบกวนต่อเนื่อง
เข่าบวมและรูปร่างข้อที่เปลี่ยนไปเป็นสิ่งที่ควรนำไปประเมินด้วย โดยไม่ใช้รูปร่างข้อเพียงอย่างเดียวสรุปสาเหตุ หากอาการเป็นต่อเนื่องหรือเริ่มทำให้กิจวัตรลำบาก ควรพบแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดเพื่อประเมินและวางแผนดูแล
เสียงเข่าเป็นข้อมูลหนึ่ง ยังสรุปโรคไม่ได้
เสียงกรอบแกรบหรือเสียงคลิกเกิดได้จากหลายภาวะ รวมถึงข้ออักเสบและปัญหาหมอนรองเข่า จึงใช้เสียงอย่างเดียวบอกไม่ได้ว่ากระดูกอ่อนสึกหมดหรือกระดูกกำลังเสียดสีกัน การมีเสียงร่วมกับอาการปวด บวม เข่าติด หรือเข่าทรุด ให้ข้อมูลต่างจากการมีเสียงเพียงอย่างเดียว
การประเมินเริ่มจากอาการและการตรวจเข่า
แพทย์จะพิจารณาลักษณะอาการ ประวัติบาดเจ็บ และตรวจการเคลื่อนไหว ความมั่นคงของข้อกับการเดิน ในรายที่มีลักษณะเข้าได้กับข้อเสื่อม การซักประวัติและตรวจร่างกายอาจเพียงพอ ส่วนการเอกซเรย์หรือการตรวจอื่นใช้เมื่อจำเป็นต่อการแยกสาเหตุหรือวางแผนรักษา ไม่จำเป็นต้องเริ่มด้วย MRI ทุกคน
ก่อนนัด ลองจดว่าเริ่มปวดเมื่อไร กิจกรรมใดทำให้ปวดมากขึ้น และอะไรที่ทำได้ยากกว่าเดิม เช่น ขึ้นบันไดหรือเดินไปซื้อของ ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้คุยถึงปัญหาที่ต้องการแก้ได้ชัดเจน
ดูแลเข่าด้วยการเคลื่อนไหวที่ทำต่อได้
เมื่อปวด เรามักขยับน้อยลง แต่การใช้งานลดลงต่อเนื่องทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรงได้ การดูแลจึงมีทั้งการบรรเทาปวดและการฝึกให้ขากลับมารับงานในชีวิตประจำวัน การออกกำลังกายที่เหมาะสมช่วยลดปวดและเพิ่มการทำงานของข้อได้
แผนฝึกควรมีทั้งการเสริมความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ การขยับข้อ และกิจกรรมเพื่อความฟิต เช่น เดิน ปั่นจักรยาน หรือออกกำลังกายในน้ำ โดยเลือกให้ตรงกับอาการและค่อย ๆ เพิ่มระดับ แพทย์หรือนักกายภาพบำบัดช่วยปรับแผนให้ทำได้อย่างต่อเนื่อง รวมถึงปรับกิจกรรมที่กระตุ้นอาการ
แผนดูแลมีมากกว่าการฉีดรักษา
สำหรับผู้ที่มีน้ำหนักเกิน การลดน้ำหนักช่วยลดภาระที่ข้อเข่าและบรรเทาอาการได้ ยาบรรเทาปวดหรืออุปกรณ์ช่วยเดินอาจมีบทบาทตามความจำเป็น เพื่อให้ยังทำกิจวัตรและฝึกการเคลื่อนไหวได้ การเลือกวิธีเหล่านี้ขึ้นกับอาการและสุขภาพร่วมของแต่ละคน
การฉีดรักษาไม่ใช่ขั้นตอนที่ทุกคนต้องทำ การพิจารณาต้องแยกชนิดยาและประโยชน์ที่คาดหวังให้ชัด หากการดูแลโดยไม่ผ่าตัดยังช่วยได้ไม่เพียงพอและอาการกระทบคุณภาพชีวิตมาก แพทย์จึงพิจารณาทางเลือกอื่นร่วมกับคุณ เป้าหมายการดูแลคือบรรเทาอาการและช่วยให้ใช้เข่าในชีวิตประจำวันได้ดีขึ้น
คำถามที่พบบ่อย
อายุยังไม่มาก เป็นข้อเข่าเสื่อมได้ไหม?
เป็นได้ โดยเฉพาะเมื่อมีประวัติบาดเจ็บหรือโครงสร้างข้อผิดปกติ แม้โรคนี้จะพบบ่อยขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น อายุเพียงอย่างเดียวจึงใช้ยืนยันหรือตัดโรคไม่ได้
ปวดเข่าแล้วควรหยุดออกกำลังกายทั้งหมดหรือไม่?
การออกกำลังกายเป็นส่วนสำคัญของการดูแลข้อเสื่อม แต่ต้องเลือกชนิดและระดับให้เหมาะกับอาการ หากฝึกแล้วติดขัดหรืออาการไม่ดีขึ้นตามแผน ควรให้ผู้ดูแลช่วยปรับ แทนการฝืนทำแบบเดิมหรือหยุดเคลื่อนไหวทุกอย่าง
เริ่มจากสิ่งที่เข่าทำได้ยากขึ้น
หากอาการปวดเข่าเริ่มรบกวนการเดินหรือกิจวัตร ติดต่อ BEHAP เพื่อสอบถามการประเมินและการดูแล หรืออ่านรายละเอียดบริการกายภาพบำบัดและออร์โธปิดิกส์ก่อนนัดหมาย
แหล่งอ้างอิง
- S1NIAMS — Osteoarthritis: overview, symptoms and causes
- S2AAOS OrthoInfo — Arthritis of the Knee
- S3NHS — Osteoarthritis: symptoms
- S4AAOS OrthoInfo — Why Do Knees Make Noise?
- S5NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management
- S6NIAMS — Osteoarthritis: diagnosis, treatment and steps to take
- S7NHS — Osteoarthritis: treatment and support
- S8NHS — Osteoarthritis: overview and diagnosis
